Sąd Antykorupcyjny nakazał NBU zbadać, dlaczego banki blokują wpłaty kaucji w sprawie „Forrest Gump”
Sześć ukraińskich organizacji praw człowieka zażądało od Narodowego Banku Ukrainy zaprzestania blokowania wpłat kaucji na rachunki Wysokiego Sądu Antykorupcyjnego (HACC/WAKS). 24 września sędzia śledczy HACC uwzględnił skargę obrońcy byłej zastępczyni szefa Kancelarii Prezydenta Iryny Mudrej i zobowiązał NBU do 24 godzin na sprawdzenie, czy banki bezzasadnie odmawiają przyjęcia wpłat, a w razie nieuzasadnionych odmów – do podjęcia działań zapewniających realizację kaucji. Mudra, której sąd wyznaczył 20 mln hrywien kaucji, wpłaciła jedynie 5 mln hrywien własnych środków, zanim jej rachunki zostały zajęte; banki odmówiły przyjęcia wpłaty od jej męża. Podobne odmowy dotknęły innego podejrzanego, Wadima Stolara, który deklarował możliwość wpłaty 300 mln hrywien kaucji.
Najważniejsze
- 24 września sędzia śledczy Wysokiego Sądu Antykorupcyjnego (WAKS) uwzględnił skargę obrony Iryny Mudrej i zobowiązał NBU do 24 godzin na zweryfikowanie, czy banki blokują wpłaty kaucji.
- Sześć organizacji praw człowieka – m.in. Charkowska Grupa Ochrony Praw Człowieka, Centrum Wolności Obywatelskich, Ukraiński Instytut Praw Człowieka – zażądało od NBU zaprzestania blokowania wpłat kaucji na rzecz WAKS.
- Organizacje wskazały, że banki odmawiają nawet niewielkich kwot (10, 100, 1000 hrywien), a także wpłat od adwokatów i krewnych podejrzanych.
- Irynie Mudrej wyznaczono kaucję 20 mln hrywien; wpłaciła 5 mln hrywien własnych środków, a banki odmówiły przyjęcia wpłaty reszty od jej męża.
- Podejrzany Wadym Stolar deklarował możliwość wpłaty 300 mln hrywien kaucji; banki odmówiły przyjęcia tych wpłat.
- NBU oświadczyło, że nie stosuje „ręcznej ingerencji” i nazwało doniesienia o odmowach „po telefonie z NBU” absurdalnymi.
- Orzeczenie WAKS jest ostateczne i nie podlega zaskarżeniu.
Dlaczego to ważne
Sprawa obnaża systemową dysfunkcję mechanizmu kaucji w Ukrainie: podejrzani, którym sąd przyznał prawo do zwolnienia za kaucją, pozostają w areszcie, ponieważ banki odmawiają przyjęcia wpłat. Organizacje praw człowieka wskazują, że praktyka ta narusza Europejską Konwencję Praw Człowieka oraz Konstytucję Ukrainy, czyniąc możliwość zwolnienia za kaucją iluzoryczną. Orzeczenie WAKS poddaje kontroli sądowej postępowanie banku centralnego w newralgicznej sprawie antykorupcyjnej, co może zachwiać wiarygodnością ukraińskich instytucji antykorupcyjnych w kluczowym dla nich momencie.
Co się stało
Sześć ukraińskich organizacji praw człowieka – Charkowska Grupa Ochrony Praw Człowieka, Ukraiński Instytut Praw Człowieka, Centrum Wolności Obywatelskich, wspólnota „Helsinki Union for Human Rights”, fundacja charytatywna „Man and Law” oraz ogólnoukraińska organizacja charytatywna „Ukrainian Legal Aid Foundation” – zażądało od Narodowego Banku Ukrainy (NBU) zaprzestania blokowania wpłat kaucji na rachunki Wysokiego Sądu Antykorupcyjnego (WAKS). Organizacje wskazały, że banki odmawiają przyjęcia wpłat – w tym niewielkich kwot 10, 100 i 1000 hrywien – powołując się na „wewnętrzne zasady”, a nieformalnie na zalecenia NBU; odmowy dotykają zarówno podejrzanych, jak i ich adwokatów oraz krewnych.
24 września sędzia śledczy WAKS uwzględnił skargę obrońcy byłej zastępczyni szefa Kancelarii Prezydenta Iryny Mudrej, której 25 sierpnia wyznaczono areszt z możliwością zwolnienia za kaucją 20 mln hrywien. Mudra wpłaciła jedynie 5 mln hrywien własnych środków, zanim jej rachunki zostały zajęte; próba wpłaty reszty przez jej męża zakończyła się odmową banków. Podobne odmowy dotknęły podejrzanego Wadima Stolara, który deklarował możliwość wpłaty 300 mln hrywien kaucji. Sędzia orzekł, że odmowa przyjęcia wpłaty może naruszać prawa Mudrej, i zobowiązał NBU w ciągu 24 godzin do zweryfikowania praktyki banków, a w razie stwierdzenia nieuzasadnionych odmów – do podjęcia działań zapewniających realizację kaucji oraz przekazania sądowi i obronie korespondencji z bankami i raportów o masowych odmowach. Orzeczenie jest ostateczne i nie podlega zaskarżeniu.
NBU publicznie odrzuca zarzuty o „ręczną ingerencję”, twierdząc, że decyzje o każdej transakcji banki podejmują samodzielnie w ramach analizy ryzyka, a status osoby PEP sam w sobie nie uzasadnia odmowy. Bank wskazał, że analizuje praktyki banków i przygotuje dodatkowe wyjaśnienia dotyczące właściwego stosowania podejścia opartego na ryzyku.
W czym relacje się różnią
Źródła różnią się w ocenie roli NBU. ZN.UA i NV, powołując się na anonimowych rozmówców w bankach, wskazują, że pracownicy banków prywatnie tłumaczyli odmowy zaleceniami banku centralnego co do nieprzyjmowania wpłat na rzecz WAKS. NBU stanowczo temu zaprzecza, nazywając doniesienia o odmowach „po telefonie z NBU” absurdalnymi i podkreślając, że każda transakcja jest oceniana przez bank w ramach indywidualnej analizy ryzyka. Organizacje praw człowieka oraz obrona Mudrej twierdzą, że odmowy następują wyłącznie dlatego, że w polu „cel przelewu” pojawia się słowo „zastawa” (kaucja), a odbiorcą jest rachunek WAKS – co jest sprzeczne z wyjaśnieniami NBU o decyzjach indywidualnych. Poseł Olha Wasylewska-Smahliuk publicznie zakwestionowała wykonalność orzeczenia WAKS, wskazując, że Kodeks postępowania karnego nie przewiduje orzeczenia sędziego śledczego nakazującego taką kontrolę, a dotrzymanie 24-godzinnego terminu bez naruszenia tajemnicy bankowej budzi wątpliwości.
Kontekst
Operacja „Forrest Gump”, ogłoszona 19 sierpnia przez NABU i SAP, dotyczyła rzekomego przejęcia państwowego Sense Banku i wykorzystania go m.in. do legalizacji 150 mln hrywien w gotówce na wpłatę kaucji za podejrzanego w sprawie „Midas” – identyfikowanego w doniesieniach jako byłego ministra energetyki i sprawiedliwości Hermana Hałuszczenkę. Tego samego dnia prezydent Zełenski odwołał Irynę Mudrę z funkcji zastępczyni szefa Kancelarii Prezydenta; 25 sierpnia Wysoki Sąd Antykorupcyjny zastosował wobec niej areszt z możliwością zwolnienia za kaucją 20 mln hrywien. Prokuratura SAP wskazywała, że Mudra może posiadać aktywa o wartości ponad 250 mln hrywien i wnosiła o kaucję w wysokości 150 mln hrywien. Wśród innych podejrzanych w sprawie wymieniani są były poseł Maksym Mykyta, obecny poseł z byłej partii OPFL Wadym Stolar, dyrektor generalny Kancelarii Prezydenta ds. prawnych Wiktor Dubowyk oraz Walentyn Jelizarow.